हवेतून पाणी काढून वाळवंट हिरवे करण्याचा फॉर्म्युला! १४ वर्षांच्या मुलाचा अभिनव शोध

चीनमधील 14 वर्षीय विद्यार्थी जिया मिंगशुआन (Jia Mingxuan) याने एक सिंचन तंत्रज्ञान विकसित केली होते,जे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सर्वांचे लक्ष वेधत होते. या प्रकल्पाला जर्मनीमध्ये आयोजित करण्यात आलेल्या International Trade Fair "Ideas, Inventions and New Products (iENA)" मध्ये सुवर्णपदक (Gold Medal) देखील मिळाले. हे तंत्रज्ञान विशेषतः दुष्काळग्रस्त आणि वाळवंटी भागात नव्याने लावलेल्या झाडांना जिवंत ठेवण्यासाठी डिझाइन करण्यात आले आहे. याची सर्वात मोठी खासियत म्हणजे यासाठी कोणतीही पाइपलाइन, पंप किंवा बाह्य पाण्याच्या स्रोताची आवश्यकता नसते. ही प्रणाली हवेत असलेल्या आर्द्रतेचा वापर करून झाडांपर्यंत पाणी पोहोचवण्याचा प्रयत्न करते.

अखेर हे तंत्रज्ञान कसे काम करते?

ही प्रणाली कोणत्याही जादुई पद्धतीने पाणी तयार करत नाही. ती हवेत असलेल्या जलवाष्पाचे (Water Vapour) संघनन (Condensation) करून त्याचे पाण्याच्या थेंबांमध्ये रूपांतर करते. याचे तत्त्व अगदी तसेच आहे, जसे थंड पाण्याच्या बाटलीच्या बाहेर किंवा स्वयंपाक करताना भांड्याच्या झाकणावर पाण्याचे थेंब तयार होतात.

Stdaily च्या अहवालानुसार, या प्रणालीमध्ये एक पोकळ स्टीलचा पाइप जमिनीत सरळ गाडला जातो. पाइपचा वरचा भाग जमिनीच्या बाहेर राहतो, तर उर्वरित भाग मातीच्या आत असतो. वर बसवलेल्या विशेष विंड कॅप किंवा एअर इनलेटद्वारे हवा पाइपमध्ये प्रवेश करते.

जेव्हा बाहेरील गरम हवा पाइपमधून खाली जाते, तेव्हा जमिनीखालील तुलनेने कमी तापमानामुळे पाइपचा पृष्ठभाग थंड राहतो. या तापमानातील फरकामुळे हवेत असलेली आर्द्रता एकत्रित होऊन लहान पाण्याच्या थेंबात बदल करते. हे थेंब पाइपच्या आतील बाजूने खाली वाहत जातात आणि झाडांच्या मुळांपर्यंत पोहोचतात, ज्यामुळे झाडांना सतत थोडी-थोडी आर्द्रता मिळत राहते.

वीज किंवा मोटरची गरज नाही

या प्रणालीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे ती चालवण्यासाठी कोणतेही पंप, मोटर किंवा बाह्य जलस्रोताची गरज लागत नाही. हवेचा नैसर्गिक प्रवाह आणि जमिनीच्या वर-खालील तापमानातील फरक यावरच संपूर्ण प्रणाली कार्य करते. त्यामुळे ज्या भागांमध्ये पाणी आणि वीज या दोन्हींची कमतरता आहे, त्या ठिकाणी ही प्रणाली उपयुक्त ठरू शकते.

मोठ्या शेतीच्या सिंचनासाठी तयार करण्यात आलेली नाही

या तंत्रज्ञानाबाबत अनेक अहवालांमध्ये असा दावा करण्यात आला की यामुळे "वाळवंटात पाणी तयार करता येते". मात्र, उपलब्ध माहितीनुसार हा दावा पूर्णपणे अचूक नाही. ही प्रणाली मोठ्या शेतांच्या सिंचनासाठी पुरेसे पाणी तयार करण्याचा दावा करत नाही. तिचा मुख्य उद्देश नव्याने लावलेल्या झाडांच्या आणि रोपांच्या मुळांपर्यंत आवश्यक तेवढी आर्द्रता पोहोचवणे हा आहे, जेणेकरून ती कोरड्या वातावरणातही जिवंत राहू शकतील.

ही कल्पना कशी सुचली?

ChinaDaily च्या माहितीनुसार, जिया मिंगशुआन याला ही कल्पना घरात स्वयंपाक करताना सुचली. त्याने पाहिले की गरम वाफ थंड झाकणाला लागल्यानंतर पाण्याच्या थेंबांमध्ये रूपांतरित होते. याच तत्त्वाचा वापर नैसर्गिक वातावरणात करण्याचा त्याने प्रयत्न केला. त्यानंतर त्याने अनेक प्रोटोटाइप तयार केले आणि विविध परिस्थितींमध्ये त्यांची चाचणी केली.

सध्या या तंत्रज्ञानाच्या मर्यादा काय आहेत?

या प्रकल्पाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मोठी दाद मिळाली असली, तरी अद्याप यासंदर्भातील कोणतेही पीअर-रिव्ह्यूड (Peer-reviewed) वैज्ञानिक संशोधन किंवा सविस्तर तांत्रिक माहिती सार्वजनिक करण्यात आलेली नाही. सध्या ही प्रणाली दररोज किती पाणी गोळा करू शकते, कोणत्या आर्द्रता (Humidity) आणि तापमानाच्या परिस्थितीत ती सर्वाधिक प्रभावी ठरते किंवा मोठ्या प्रमाणावर तिचा व्यावसायिक वापर कितपत व्यवहार्य आहे, याबाबत स्पष्ट माहिती उपलब्ध नाही. त्यामुळे सध्या या तंत्रज्ञानाकडे आशादायक प्रोटोटाइप म्हणून पाहिले जात असून, भविष्यात जलटंचाईग्रस्त भागांसाठी ते उपयुक्त उपाय ठरू शकते.