भारताची ऐतिहासिक झेप! ISRO च्या GAGAN प्रणालीद्वारे पहिल्यांदाच प्रवासी विमानाचे सॅटेलाइट-आधारित लँडिंग

भारताने विमानवाहतूक क्षेत्रात नवी कामगिरी केली आहे. IndiGo चे एक Airbus A320 विमान नुकतेच उदयपूर येथील महाराणा प्रताप विमानतळावर GAGAN (GPS Aided GEO Augmented Navigation) प्रणालीच्या मदतीने यशस्वीरीत्या उतरवण्यात आले. विशेष म्हणजे, पारंपरिक ग्राउंड-बेस्ड इन्स्ट्रुमेंट लँडिंग सिस्टम (ILS) ऐवजी स्वदेशी सॅटेलाइट नेव्हिगेशन प्रणालीचा वापर करून लँडिंग करणारे हे भारतातील पहिले व्यावसायिक जेट विमान ठरले आहे. GAGAN प्रणाली नेमकी काय आहे आणि भारतासाठी तिचे महत्त्व काय आहे, हे सविस्तर जाणून घेऊया.

GAGAN प्रणाली म्हणजे काय?

GAGAN (GPS Aided GEO Augmented Navigation) ही सॅटेलाइट-आधारित नेव्हिगेशन प्रणाली असून ती ISRO आणि भारतीय विमानतळ प्राधिकरण (AAI) यांनी संयुक्तपणे विकसित केली आहे. ही GPS ला पर्याय नाही, तर त्याची अचूकता वाढवणारी प्रणाली आहे. वातावरणातून प्रवास करताना GPS सिग्नलवर परिणाम होऊ शकतो, ज्यामुळे त्यांची अचूकता कमी होते. GAGAN ही त्रुटी रिअल-टाइममध्ये दुरुस्त करून विमानापर्यंत अधिक अचूक स्थानाची माहिती पोहोचवते.

IndiGo विमानाचे लँडिंग कसे झाले?

GAGAN प्रणालीअंतर्गत देशभरात उभारलेली रेफरन्स स्टेशन्स सतत GPS सिग्नलवर लक्ष ठेवतात आणि त्यातील त्रुटी शोधून काढतात. त्यानंतर कंट्रोल सेंटर ही माहिती प्रक्रिया करून ती ISRO च्या GSAT सॅटेलाइट्सकडे पाठवते. हे सॅटेलाइट्स दुरुस्ती केलेला डेटा थेट विमानापर्यंत पोहोचवतात. त्यामुळे वैमानिकाला धावपट्टीपर्यंत पोहोचण्यासाठी अत्यंत अचूक हॉरिझॉन्टल आणि व्हर्टिकल गाइडन्स मिळते. या तंत्रज्ञानामुळे कमी दृश्यमानतेच्या परिस्थितीतही विमान सुरक्षितपणे उतरवता येते.

सुरक्षेसाठी ही प्रणाली कशी काम करते?

GAGAN मध्ये इंटिग्रिटी मॉनिटरिंग सिस्टम देखील समाविष्ट आहे. हवामान किंवा इतर कारणांमुळे सॅटेलाइट सिग्नलमध्ये काही अडथळा किंवा बिघाड झाल्यास ही प्रणाली काही सेकंदांतच वैमानिकाला सतर्कतेचा इशारा पाठवते. त्यामुळे आवश्यक असल्यास वैमानिक लँडिंग थांबवून पर्यायी प्रक्रिया अवलंबू शकतो.

छोट्या विमानतळांसाठी हे तंत्रज्ञान का महत्त्वाचे आहे?

पारंपरिक Instrument Landing System (ILS) बसवण्यासाठी विमानतळावर महागडी उपकरणे आणि स्वतंत्र पायाभूत सुविधा उभाराव्या लागतात. त्यामुळे देशातील अनेक लहान आणि प्रादेशिक विमानतळांवर ही सुविधा उपलब्ध नाही. GAGAN मुळे मोठ्या ग्राउंड इन्फ्रास्ट्रक्चरशिवायही सॅटेलाइट-आधारित अचूक लँडिंग शक्य होऊ शकते. त्यामुळे भविष्यात टियर-2 आणि टियर-3 शहरांतील विमानतळांवरही खराब हवामानात सुरक्षित लँडिंग अधिक सोपे होणार आहे.

भारतासाठी ही मोठी उपलब्धी का आहे?

आतापर्यंत GAGAN तंत्रज्ञानाची चाचणी लहान विमानांवर करण्यात आली होती. मात्र, प्रथमच एखाद्या व्यावसायिक Airbus A320 जेटचे यशस्वी लँडिंग या प्रणालीद्वारे करण्यात आले आहे. भारताच्या विमानवाहतूक क्षेत्रासाठी हा एक मोठा टप्पा मानला जात आहे. भविष्यात अधिक विमानतळांवर या तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्यास उड्डाणांची सुरक्षितता वाढण्याबरोबरच प्रादेशिक हवाई संपर्कालाही मोठी चालना मिळू शकते.