रील्सच्या नादात वेळ कसा जातो कळतही नाही; शॉर्ट व्हिडीओच्या व्यसनामागचं संशोधन काय सांगतं?

आजच्या डिजिटल युगात काही मिनिटांचा विरंगुळा म्हणून सुरू झालेली रील्स आणि शॉर्ट व्हिडीओ पाहण्याची सवय कधी तासन्‌तास चालणाऱ्या स्क्रोलिंगमध्ये बदलते, हे अनेकांना कळतही नाही. एक रील पाहिल्यानंतर दुसरी, मग तिसरी आणि त्यानंतर पुढचा व्हिडीओ पाहण्याचा मोह आवरत नाही. विशेष म्हणजे, अनेकांना आपला वेळ वाया जात असल्याची जाणीव असूनही मोबाईल बाजूला ठेवणे कठीण जाते. यामागे केवळ इच्छाशक्तीचा अभाव नसून मानवी मेंदूची कार्यपद्धती आणि शॉर्ट-व्हिडीओ प्लॅटफॉर्मची रचना यांचा मोठा वाटा असल्याचे संशोधनातून समोर आले आहे.

चीनमधील Tsinghua University आणि National University of Defense Technology येथील संशोधकांनी शॉर्ट व्हिडीओच्या व्यसनाधीनतेचा अभ्यास केला. २०२५ मध्ये प्रकाशित झालेल्या ‘Can't Stop Scrolling' या संशोधनात सर्वेक्षण, मुलाखती आणि शॉर्ट-व्हिडीओ प्लॅटफॉर्मवरील वापरकर्त्यांच्या डेटाचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात १०,१११ अशा वापरकर्त्यांचा डेटा तपासण्यात आला, ज्यांच्यामध्ये शॉर्ट व्हिडीओच्या अतिवापराशी संबंधित लक्षणे आढळली होती.

संशोधनानुसार, एखादी व्यक्ती शॉर्ट व्हिडीओ पाहण्यात किती वेळ घालवते आणि सलग किती व्हिडीओ पाहते, हे या सवयीचे महत्त्वाचे संकेत आहेत. विशेषतः रात्री उशिरापर्यंत रील्स पाहत राहण्याची सवय चिंताजनक मानली जाते. मात्र, केवळ एखादे अॅप वारंवार उघडणे म्हणजे व्यसनाधीनता असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. अभ्यासात असेही दिसून आले की, ज्यांच्यामध्ये व्यसनाधीनतेची लक्षणे अधिक होती, ते अनेकदा एकाच प्रकारच्या कंटेंटकडे अधिक आकर्षित होत होते.

या सवयीमागे मेंदूतील ‘रिवॉर्ड सिस्टम'चाही महत्त्वाचा संबंध आहे. प्रत्येक स्वाइपनंतर नवीन आणि अनपेक्षित व्हिडीओ समोर येतो. कधी विनोदी कंटेंट, कधी बातमी, कधी सेलिब्रिटी, कधी प्रेरणादायी व्हिडीओ, तर कधी धक्कादायक किंवा भावनिक दृश्य. पुढे काय दिसणार याची खात्री नसल्यामुळे वापरकर्ता पुन्हा पुन्हा स्क्रोल करत राहतो. हीच अनिश्चितता व्यक्तीला अधिक वेळ प्लॅटफॉर्मवर रोखून ठेवू शकते.

याचा परिणाम एकाग्रतेवरही होऊ शकतो. काही सेकंदांनी बदलणाऱ्या कंटेंटची सवय लागल्यामुळे दीर्घकाळ एखाद्या कामावर लक्ष केंद्रित करणे काही लोकांना कठीण वाटू शकते. अभ्यास आणि कामाबरोबरच पुस्तक वाचणे किंवा शांतपणे एखादी गोष्ट करण्याची क्षमता आणि संयम यावरही त्याचा परिणाम जाणवू शकतो. रात्री झोपण्यापूर्वी सतत स्क्रोलिंग केल्याने झोपेच्या वेळेवरही परिणाम होण्याची शक्यता असते.

संशोधनात तरुणांमध्ये हा पॅटर्न अधिक ठळकपणे दिसून आला. विशेषतः १३ ते २४ वर्षे वयोगटातील वापरकर्त्यांमध्ये शॉर्ट व्हिडीओच्या अतिवापराशी संबंधित लक्षणे अधिक आढळली, तर १८ ते २४ वर्षांच्या गटात हे प्रमाण विशेषतः लक्षवेधी होते. मात्र, याचा अर्थ केवळ तरुणांनाच धोका आहे असे नाही. कोणत्याही वयोगटातील व्यक्तीने रील्स किंवा शॉर्ट व्हिडीओ इतक्या प्रमाणात पाहायला सुरुवात केली की त्याचा झोप, काम, अभ्यास किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम होऊ लागला, तर त्या सवयीवर नियंत्रण ठेवणे गरजेचे आहे.

ही सवय कमी करण्यासाठी सर्वप्रथम स्वतःसाठी स्पष्ट वेळमर्यादा निश्चित करणे महत्त्वाचे आहे. मोबाईलमधील Screen Time किंवा App Limit सारख्या सुविधांचा वापर करता येतो. विशेषतः रात्री झोपण्यापूर्वी रील्स पाहण्याची सवय टाळणे फायदेशीर ठरू शकते. सोशल मीडिया नोटिफिकेशन बंद केल्यास विनाकारण अॅप उघडण्याची सवय कमी होऊ शकते. त्याऐवजी चालणे, पुस्तक वाचणे, व्यायाम, संगीत, छंद किंवा कुटुंबीयांसोबत वेळ घालवणे अशा पर्यायी गोष्टींना वेळ देणे उपयोगी ठरते.

रील्स किंवा शॉर्ट व्हिडीओ पाहणे स्वतःमध्ये चुकीचे नाही. समस्या तेव्हा निर्माण होते, जेव्हा मनोरंजनासाठी सुरू झालेला वापर आपल्या वेळेवर आणि दैनंदिन आयुष्यावर नियंत्रण मिळवतो. त्यामुळे पुढच्या वेळी ‘फक्त एक रील पाहतो' म्हणून मोबाईल हातात घेताना स्वतःला एक प्रश्न विचारणे गरजेचे आहे—मी मोबाईल वापरत आहे की मोबाईल माझा वेळ वापरत आहे?