जेम्स वेब टेलिस्कोपने गुरू ग्रहाच्या ऑरोरामध्ये चंद्रांचे ‘थंड ठसे’ शोधले

सौरमालेतील सर्वात शक्तिशाली ऑरोरा म्हणजे गुरू ग्रहावरील तेजस्वी प्रकाशवर्तुळे. हे प्रकाश प्रामुख्याने ग्रहाच्या ध्रुवीय भागाजवळ दिसतात, जिथे ऊर्जायुक्त कण गुरूच्या वातावरणात आदळतात आणि वायूंना चमकायला लावतात. अलीकडील संशोधनात मात्र या चमकदार ऑरोरामध्ये गुरूच्या चंद्रांमुळे निर्माण होणारे अनोखे परिणाम आढळले आहेत. जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप (JWST) च्या निरीक्षणांत गुरूच्या ऑरोरामध्ये “थंड ठसे” किंवा cold footprints दिसून आले आहेत. हे प्रभाव गुरूच्या प्रचंड चुंबकीय क्षेत्र आणि त्याच्या कक्षेत फिरणाऱ्या चंद्रांमधील परस्परसंवादामुळे निर्माण होतात.

नवीन निरीक्षणांनुसार गुरूचे काही प्रमुख चंद्र — विशेषतः आयो (Io) आणि गॅनिमीड (Ganymede) — गुरूच्या ऑरोरामध्ये स्पष्ट ठसे तयार करतात. वैज्ञानिकांनी या ठशांना “ऑरोरल फूटप्रिंट्स” असे नाव दिले आहे. हे ठसे तेव्हा तयार होतात जेव्हा चंद्र आणि गुरूचे चुंबकीय क्षेत्र यांच्यातील परस्परसंवादामुळे विद्युत प्रवाह निर्माण होतो आणि ऊर्जायुक्त कण ग्रहाच्या वरच्या वातावरणात वेगाने प्रवेश करतात. त्यामुळे त्या भागात तेजस्वी प्रकाश निर्माण होतो.

या अभ्यासात सर्वात आश्चर्यकारक गोष्ट म्हणजे काही ठिकाणी ऑरोरामध्ये अचानक निर्माण होणारे थंड भाग. सामान्यतः गुरूच्या ऑरोरामधील तापमान सुमारे 493°C (919°F) इतके असते. मात्र एका निरीक्षणात आयोच्या फूटप्रिंटच्या खाली असलेल्या भागाचे तापमान फक्त 265°C (509°F) इतके असल्याचे आढळले. हा परिसर आसपासच्या भागापेक्षा लक्षणीय थंड होता.

तसेच या भागात आयन कणांची घनता अत्यंत जास्त असल्याचेही दिसून आले. विशेषतः H₃⁺ (ट्रायहायड्रोजन कॅशन) नावाचा आयन मोठ्या प्रमाणात आढळला. काही ठिकाणी कणांची घनता सामान्य ऑरोरापेक्षा तीन पट जास्त होती, तर छोट्या भागात ती ४५ पटपर्यंत बदलत असल्याचे नोंदवले गेले. हे बदल काही मिनिटांतच घडत असल्याचे वैज्ञानिकांनी सांगितले.

वैज्ञानिकांच्या मते आयो हा सौरमालेतील सर्वाधिक ज्वालामुखी सक्रिय पिंड आहे. त्याच्या ज्वालामुखींमधून बाहेर पडणारे कण अवकाशात पसरतात आणि गुरूभोवती प्लाझ्मा टोरस तयार करतात. आयो या वातावरणातून फिरताना प्रचंड विद्युत प्रवाह निर्माण होतो आणि त्यामुळे गुरूच्या ऑरोरामध्ये तेजस्वी ठसे दिसतात.

या संशोधनामुळे गुरूच्या वातावरण आणि त्याच्या चंद्रांमधील संबंध अधिक स्पष्ट झाले आहेत. वैज्ञानिकांच्या मते हे निरीक्षण केवळ गुरूपुरते मर्यादित नसून इतर विशाल ग्रह आणि त्यांच्या चंद्रांच्या प्रणाली समजून घेण्यासाठीही महत्त्वाचे ठरू शकते.