गायीच्या शेणातून AI ला वीज! डेटा सेंटरसाठी नवी संकल्पना

आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) जितक्या वेगाने प्रगत होत आहे, तितक्याच वेगाने त्याच्या विजेच्या गरजाही वाढत आहेत. मोठ्या AI मॉडेल्सना ट्रेन आणि रन करण्यासाठी विशाल डेटा सेंटर्सची आवश्यकता असते, जे प्रचंड प्रमाणात वीज वापरतात. त्यामुळे जगभरातील टेक कंपन्या आणि ऊर्जा क्षेत्र नवीन ऊर्जा स्रोतांचा शोध घेत आहेत. अशातच एक असा पर्याय समोर आला आहे, ज्याचा संबंध डेअरी फार्म आणि गायीच्या शेणाशी आहे. ऐकायला हे विचित्र वाटू शकते, पण तज्ज्ञांचे मत आहे की यामुळे AI डेटा सेंटर्सना वीज पुरवण्यात मदत होऊ शकते. चला, याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया.

गायीच्या शेणापासून वीज कशी तयार होणार?

गायीचे शेण कुजल्यावर त्यातून मोठ्या प्रमाणात मीथेन वायू बाहेर पडतो, हे आपल्याला माहीतच आहे. हा वायू थेट वातावरणात सोडल्यास तो कार्बन डायऑक्साइडपेक्षा अधिक प्रभावी हरितगृह वायू मानला जातो. या समस्येवर नवीकरणीय नैसर्गिक वायू (Renewable Natural Gas - RNG) म्हणजेच बायोमीथेन हा प्रभावी उपाय मानला जात आहे.

अमेरिकेच्या ऊर्जा विभागानुसार, यासाठी शेण ऑक्सिजनविरहित बंद टाक्यांमध्ये (Anaerobic Digesters) ठेवले जाते. तेथे सूक्ष्मजीव शेणाचे विघटन करून बायोगॅस तयार करतात. त्यानंतर या वायूमधील अशुद्धी काढून ती शुद्ध केली जाते. उरलेला शुद्ध वायू म्हणजेच RNG होय.

AI डेटा सेंटर्ससाठी हे का महत्त्वाचे आहे?

AI डेटा सेंटर्स 24 तास कार्यरत असतात आणि त्यांना सातत्याने विजेची गरज असते. सौर आणि पवन ऊर्जा हवामानावर अवलंबून असतात, तर RNG वर आधारित गॅस पॉवर प्लांट सातत्याने वीज निर्मिती करू शकतात. त्यामुळे AI इन्फ्रास्ट्रक्चरसाठी हा एक विश्वासार्ह पर्याय मानला जातो.

इंटरनॅशनल एनर्जी एजन्सी (IEA) च्या अंदाजानुसार, 2030 पर्यंत जगभरातील डेटा सेंटर्सचा वीज वापर सुमारे 945 टेरावॉट-तास (TWh) इतका होऊ शकतो, जो सध्याच्या तुलनेत दुप्पटपेक्षाही अधिक असेल. यात सर्वात मोठा वाटा AI चा असण्याची शक्यता आहे.

एकाच वेळी दोन समस्यांवर उपाय

RNG चे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामुळे केवळ वीजच तयार होत नाही, तर शेती आणि पर्यावरणालाही फायदा होतो. शेणातून बाहेर पडणारा मीथेन वायू पकडून त्याचा उपयोग केल्यामुळे हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन कमी करता येते. तसेच, या प्रक्रियेनंतर उरलेला पदार्थ सेंद्रिय खत म्हणूनही वापरता येतो.

AI ची संपूर्ण विजेची गरज RNG पूर्ण करू शकतो का?

तज्ज्ञांचे मत (Sentient Media च्या अहवालानुसार) असे आहे की याचे उत्तर नाही आहे. AI ची वाढती विजेची मागणी इतकी मोठी आहे की ती केवळ RNG च्या मदतीने पूर्ण होऊ शकत नाही. त्यामुळे भविष्यात अणुऊर्जा, भू-औष्णिक ऊर्जा (Geothermal), सौर ऊर्जा, पवन ऊर्जा, बॅटरी स्टोरेज आणि RNG अशा अनेक तंत्रज्ञानांचा एकत्रित वापर करावा लागेल.

भविष्यात अशा तंत्रज्ञानाची भूमिका वाढू शकते

AI चा विस्तार होत असताना जगाच्या ऊर्जा गरजाही बदलत आहेत. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत हाय-परफॉर्मन्स AI डेटा सेंटर्स चालवण्यासाठी गायीच्या शेणापासून तयार होणाऱ्या वायूचीही भूमिका असू शकते, असा विचारही फार कमी लोकांनी केला असेल. जरी हा एकमेव उपाय नसला, तरी भविष्यातील ऊर्जा धोरणामध्ये RNG ला एक महत्त्वाचा पर्याय म्हणून पाहिले जात आहे.