अंतराळात जीवनाची शक्यता! शास्त्रज्ञांनी शोधले ४५ राहण्यायोग्य ग्रह

शास्त्रज्ञांना बराच काळापासून हे माहीत आहे की आपल्या सौरमालेच्या बाहेर हजारो ग्रह अस्तित्वात आहेत; मात्र एखादा ग्रह अस्तित्वात आहे हे जाणून घेणे आणि तो जीवन टिकवू शकतो का हे समजणे यात मोठा फरक आहे. कॉर्नेल विद्यापीठातील Carl Sagan Institute मधील प्राध्यापक Lisa Kaltenegger यांच्या नेतृत्वाखालील संशोधकांच्या टीममुळे या क्षेत्रात महत्त्वाची प्रगती झाली आहे. आपल्या सौरमालेबाहेरील 6,000 हून अधिक ग्रहांच्या माहितीचा सखोल अभ्यास करून संशोधकांनी असे 45 ग्रह शोधले आहेत जे खडकाळ (rocky) असून त्यांच्या ताऱ्याच्या habitable zone मध्ये आहेत.

या अभ्यासात संशोधकांनी आता बंद झालेल्या ESA Gaia space mission आणि NASA च्या Exoplanet Archive मधील माहितीचा वापर केला. प्रत्येक ग्रहाला त्याच्या ताऱ्याकडून किती ऊर्जा मिळते हे त्यांनी मोजले, कारण द्रवरूप पाणी अस्तित्वात राहण्यासाठी हा एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. आपल्या पृथ्वीचा विचार केला तर ती habitable zone मध्ये आहे, तर शुक्र (Venus) हा या झोनच्या आतील टोकाला आणि मंगळ (Mars) बाहेरील टोकाला आहे. हेच निकष इतर ताऱ्यांच्या प्रणालींना लागू केल्यावर संशोधकांना habitable zone मध्ये 45 संभाव्य ग्रह आढळले, त्यापैकी 24 ग्रह अधिक अरुंद आणि योग्य श्रेणीत येतात.

या ग्रहांमध्ये TRAPPIST-1 प्रणाली विशेष लक्षवेधी ठरते, जी सुमारे 40 प्रकाशवर्ष दूर असलेल्या red dwarf ताऱ्याभोवती फिरते. या अभ्यासाचे सहलेखक Gillis Lowry यांनी TRAPPIST-1 e आणि TOI-715 b या दोन पृथ्वीसारख्या ग्रहांवर विशेष लक्ष केंद्रित केले आहे. TOI-715 b हा एक super-Earth असून तो सुरक्षित habitable zone मध्ये आहे. याशिवाय Proxima Centauri b आणि LHS 1140 b हे ग्रह देखील संशोधकांच्या दृष्टीने महत्त्वाचे मानले जात आहेत.

या सर्व संभाव्य ग्रहांचा पुढील अभ्यास James Webb, Extremely Large Telescope आणि Habitable Worlds Observatory सारख्या अत्याधुनिक दुर्बिणींच्या मदतीने केला जात आहे. जरी एखादा ग्रह habitable zone मध्ये असला तरी तेथे जीवन अस्तित्वात आहेच असे ठामपणे म्हणता येत नाही; मात्र जीवनाच्या शोधाची सुरुवात करण्यासाठी हीच सर्वात योग्य दिशा मानली जाते.