हबल आणि युक्लिड दुर्बिणींनी ‘कॅट्स आय नेब्युला’चे अद्भुत नवे दृश्य उघड केले

नवीन सहकार्यांतर्गत NASA च्या Hubble Space Telescope आणि ESA च्या Euclid Space Telescope यांनी मिळून Cat's Eye Nebula (NGC 6543) चे एक संयुक्त चित्र तयार केले आहे. ड्रॅको (Draco) तारकासमूहात सुमारे ४,३०० ते ४,४०० प्रकाशवर्ष दूर असलेली ही ग्रहिका-नेब्युला (planetary nebula) एका मरणासन्न ताऱ्यामुळे तयार झालेल्या गुंतागुंतीच्या वायूच्या स्तरांनी बनलेली आहे. या संयुक्त निरीक्षणामुळे नेब्युलाच्या रचनेतील जटिल स्तर आणि पूर्वीच्या टप्प्यांत बाहेर फेकलेल्या पदार्थाचा रंगीत वलय स्पष्ट दिसते. या सर्व पार्श्वभूमीवर दूरच्या आकाशगंगाही दिसतात.

संयुक्त दुर्बिणींचे चित्रण

NASA च्या अधिकृत ब्लॉगनुसार, ESA च्या Euclid आणि NASA च्या Hubble दुर्बिणींनी आपापले निरीक्षण एकत्र करून Cat's Eye Nebula चे अत्यंत तपशीलवार चित्र तयार केले आहे. जरी Euclid दुर्बीण मुख्यतः दूरच्या विश्वाचा नकाशा तयार करण्यासाठी बनवण्यात आली असली, तरी तिच्या खोल सर्वेक्षणांमुळे Cat's Eye सारखी जवळची खगोलीय वस्तू देखील स्पष्टपणे दिसू शकते.

Euclid च्या वाइड-फील्ड नियर-इन्फ्रारेड आणि दृश्यमान कॅमेऱ्यांमुळे नेब्युलाचा व्यापक संदर्भ दिसतो. त्यात नेब्युलाच्या केंद्राभोवती रंगीत वायूचे कमानी (arcs) आणि तंतू (filaments) असलेला एक मोठा हेलो दिसतो. तसेच पूर्वी बाहेर फेकलेल्या पदार्थाचा एक बाहेरील वलय देखील दिसते आणि त्यामागे दूरवरच्या आकाशगंगा पार्श्वभूमी म्हणून दिसतात.

त्याचवेळी, Hubble च्या उच्च-रिझोल्यूशन कॅमेऱ्याने नेब्युलाच्या मध्यभागाचा अभ्यास करून केंद्रीय ताऱ्याजवळील एकमेकांवर चढलेले वायूचे स्तर आणि जेट्स स्पष्ट केले.

नेब्युलाची रचना उलगडली

या नव्या चित्रात Hubble ने नेब्युलाच्या मध्यभागाचा अत्यंत तपशीलवार अभ्यास करून वायूचे गुंतागुंतीचे स्तर, वायूचे गाठी (knots) आणि वेगाने बाहेर फेकले जाणारे जेट्स दाखवले आहेत. हे सर्व त्या ताऱ्याच्या शेवटच्या उद्रेकांचा एक प्रकारचा “फॉसिल रेकॉर्ड” मानले जाते.

ग्रहिका-नेब्युला प्रथम १८६४ मध्ये Cat's Eye Nebula वर केलेल्या स्पेक्ट्रोस्कोपीच्या अभ्यासातून विस्तारत जाणारे वायूचे ढग असल्याचे ओळखले गेले होते. Euclid च्या मोठ्या क्षेत्रफळाच्या दृश्यामुळे नेब्युलाच्या बाहेरील भागात पूर्वी झालेल्या उद्रेकातून तयार झालेले फिकट वलय देखील दिसते.

Hubble च्या ACS कॅमेऱ्याने घेतलेला डेटा आणि Euclid चे चित्र एकत्र केल्यामुळे त्या ताऱ्याच्या पदार्थ बाहेर फेकण्याच्या इतिहासाची माहिती मिळते. या अनेक स्तरांचा अभ्यास करून शास्त्रज्ञ त्या ताऱ्याच्या शेवटच्या काही शतकांतील घडामोडी पुन्हा उभ्या करू शकतात.